ประวัติสารทเขมร “แซนโฎนตา”

ประวัติสารทเขมร “แซนโฎนตา”

สารท มาจากคำบาลี หมายถึง ฤดูใบไม้ร่วง ภาษาสันสกฤตเป็น ศารท คำว่า สารท และ ศารท หมายถึง การทำบุญเดือนสิบ เป็นการอุทิศส่วนกุศลให้กับญาติพี่น้องที่ล่วงลับไปแล้ว เนื่องจากมีความเชื่อว่าระยะนี้เป็นระยะที่ยมบาลปล่อยเปรตให้มาเยี่ยมบ้านเดิมของตน เพื่อรับส่วนบุญที่ญาติจะอุทิศให้ ลูกหลานญาติพี่น้องมีความเชื่อว่า ญาติของตนที่ตายแล้ว อาจจะไปเกิดในอบายภูมิ ซึ่งเป็นภูมิที่อดอยาก จึงทำบุญอุทิศให้โดยหวังว่าเมื่อวิญญาณได้รับอนุโมทนาส่วนบุญแล้ว จะได้พ้นจากภูมิอันทุกข์ทรมานนั้นไปเกิดในภูมิใหม่ที่ดีกว่านั้น

สารท คำนี้อ่านออกเสียงพ้องกับคำว่า ศราทธ์ ซึ่งเป็นพิธีส่งดวงวิญญาณขึ้นสวรรค์ของชาวฮินดู กระทำโดยลูกชายของผู้ตายซึ่งมีภรรยาร่วมพิธีด้วย พิธีศราทธ์ แปลว่า พิธีที่ทำด้วยศรัทธา ถือความเชื่อความมุ่งมั่นวิริยอุตสาหะจริงๆ ของญาติผู้ตาย เพราะทำกันตลอดเวลา คือ อาจจะทำทุกวันในปีแรกแห่งการตาย พิธีนี้ชื่อเรียกอกอย่างหนึ่งว่า สบิณฑนะ คือ พิธีถวาย ข้าวบิณฑ์ หรือก้อนข้าวสังเวยวิญญาณผู้ตาย เมื่อวิญญาณมีกำลังพอที่จะเดินทางไปสู่ปรโลกได้

แซนโฎนตา หรือบางท่านสะกดว่า แซนโดนตา เป็นประเพณีเซ่นไหว้ผีและบรรพบุรุษของชาวไทยเชื้อสายเขมร รวมถึงชาวเขมรหรือกัมพูชาด้วย เป็นการรำลึกและอุทิศส่วนกุศลแด่บรรพบุรุษผู้ล่วงลับ อาจเรียกว่าเป็นประเพณีในเทศกาลสารท คล้ายกับประเพณีสลากภัต ตานก๋วยสลาก หรือบุญเดือนสิบในภาคอื่นๆ     แต่อาจแตกต่างในรายละเอียดพิธีกรรม

แซนโฎนตา เป็นภาษาเขมร คำว่า “แซน” ภาษาไทยตรงกับคำว่า “เซ่น” หมายถึงการเซ่นไหว้ ส่วนคำว่า “โฎนตา” แปลว่า ยายตา ใกล้เคียงกับคำว่าบรรพบุรุษ ญาติโกโหติกา ดั้งนั้นความหมายของ แซนโฎนตา ก็คือการทำบุญเพื่ออุทิศส่วนกุศลให้กับผู้ล่วงลับไปแล้ว โดยเฉพาะบรรพบุรุษหรือญาติที่ใกล้ชิด     และหมายรวมทั้งผู้ที่ล่วงลับไปแล้วโดยไม่เจาะจงว่าเป็นใครด้วย

ประเพณีแซนโฎนตาเริ่มจัดตั้งแต่วันขึ้น ๑๔ ค่ำ เดือน ๑๐ เรียกกันว่า “ไถงเบ็ณฑ์ตู๊จ หรือ วันเบ็ณฑ์ตู๊จ” หรือวันสารทเล็ก ถือว่าเป็นวันเริ่มงานวันแรก ช่วงเวลาระหว่างนั้นภาษาท้องถิ่นสุรินทร์เรียกว่า “วันกันซ็อง”(กันสงฆ์) หมายถึงการปรนนิบัติวัตถากต่อพระสงฆ์ จนกระทั่งถึงการทำบุญครั้งใหญ่ในวันแรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐ เรียกว่า “ไถงเบ็ณฑ์ธม” หรือ วันเบ็ณฑ์ธม” หรือวันสารทใหญ่

คำว่า “เบ็ณฑ์” ตรงกับภาษาไทยว่า บิณฑ แปลว่าการรวมให้เป็นก้อน การปั้นให้เป็นก้อน การหาเลี้ยงชีวิตหรือหมายถึงก้อนข้าว

เหตุที่จัดงานบุญกันในเดือน ๑๐ นี้ ก็ด้วยว่าเดือนนี้ตอนกลางคืนพระจันทร์จะอับแสงและมือดกว่าเดือนอื่นๆ เชื่อกันว่าเป็นช่วงเวลาที่ยมบาลจะปลดปล่อยวิญญาณให้ขึ้นมาปะปนกับมนุษย์บนโลก เพื่อเยี่ยมเยียนญาติพี่น้องและรอรับส่วนบุญทั้งจากญาติพี่น้องและบุคคลอื่น โดยผ่านพิธีกรรมการทำบุญอุทิศไปให้

เล่ากันว่าในสมัยก่อน ช่วงเทศกาล แซนโฎนตา พอตกกลางคืนคนมักจะได้ยินเสียงคนคุยกันที่ใต้ถุนเรือน เมื่อมองลอดช่องพื้นกระดานลงไปจะเห็นคนผมหงอกผมดำนั่งผิงไฟคุยกัน แต่ฟังไม่รู้เรื่องว่าพูดภาษาอะไร คนเฒ่าคนแก่บอกว่านั่นคือ “ขม๊อจโฎนตา” หรือผีปู่ย่าตายาย ที่เทวดาท่านปล่อยให้มาเยี่ยมลูกหลานและรับส่วนบุญกุศลที่ลูกหลานอุทิศให้

ในช่วงเทศกาล แซนโฎนตา จะมีประเพณีที่เรียกว่า “จูนโฎนตา” คือ บรรดาลูกหลานญาติพี่น้องจะกลับมาบ้านมาไหว้พ่อแม่ ปู่ย่าตายาย และญาติผู้ใหญ่ที่เคารพนับถือ และจะนำเอามะพร้าว ข้าวสารเหนียว ขนมต่างๆ มามอบให้ หรืออาจมอบเงินด้วย เพื่อให้ท่านได้ใช้ทำบุญในประเพณี แซนโฎนตา หากพ่อแม่ ปู่ย่าตายายเสียชีวิตไปแล้ว ก็จะไปกราบไหว้ญาติผู้ใหญ่ที่เคารพและมอบข้าวของเงินทองให้ หรือถ้าทำไม่ได้ก็จะนำสิ่งของเหล่านี้ไปถวายพระที่วัดแทน เหมือนกับเป็นการทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้ญาติผู้ใหญ่หรือบรรพบุรุษที่ล่วงลับ

แซนโฎนตา มีขั้นตอนการทำพิธีกรรมดังนี้ ซึ่งแต่ละท้องถิ่นอาจมีรายละเอียดปลีกย่อยแตกต่างกัน

๑. วันเบ็ณฑ์ตู๊จ หรือ วันเบ็ณฑ์เล็ก คือวันขึ้น ๑๔ ค่ำเดือน ๑๐  จะมีทำพิธีเซ่นไหว้บรรพบุรุษที่บ้าน และนำภัตตาหารไปถวายพระสงฆ์ที่วัด เพื่อให้พระสงฆ์รับรู้ว่าชาวบ้านกำลังจะเข้าสู่ประเพณีกันเบ็ณฑ์ หรือ กันซ็อง แล้ว และยังเชื่อว่าการทำบุญครั้งนี้เป็นการบอกยมบาลให้เตรียมปล่อยวิญญาณมายังโลกมนุษย์

ของเซ่นไหว้ ที่สำคัญของประเพณีนี้คือ “ข้าวต้มมัด” หรือภาษาเขมรเรียกว่า “บายเบ็ณฑ์” ซึ่งหมายถึงข้าวที่ปั้นเป็นก้อนเพื่อใช้ใส่บาตรพระ บ้างก็ว่าเป็นการทำตามพุทธประวัติที่นางวิสาขาปั้นข้าวมธุปายาสถวายพระพุทธเจ้าเป็นจำนวน ๔๙ ก้อน โดย บายเบ็ณฑ์ จะเป็นการใช้ข้าวใหม่ที่เพิ่งออกรวงเป็นน้ำนม นำมาตำแล้วผสมด้วย นม ถั่ว งา น้ำตาล น้ำใบเตย เพื่อให้มีสีเขียวสวยงาม   และมีกลิ่นหอม แล้วทำให้สุกปั้นเป็นก้อนใส่พานเป็นรูปทรงกรวยคล้ายทรงพุ่ม ข้าวบิณฑ์ แต่ต่อมา บายเบ็ณฑ์ อาจหมายความรวมถึงข้าวต้มมัดที่ชาวบ้านนิยมทำกันด้วย เป็นขนมที่ทำด้วยข้าวเหนียวผสมด้วยกะทิ ถั่ว กล้วย หรือส่วนผสมอื่นๆ แตกต่างกันไปในแต่ละท้องถิ่น อาจห่อด้วยใบมะพร้าวอ่อนหรือใบกล้วย โดยเชื่อกันว่าข้าวเหนียวเป็นสัญลักษณ์ของความสามัคคี และนอกจากทำข้าวต้มมัดถวายพระสงฆ์แล้ว ชาวบ้านยังนิยมกินข้าวกันมากในเทศกาลนี้เพราะถือเคล็ดว่ามีความหมายดี ญาติมิตรจะเกาะเกี่ยวกัน ไม่พลัดพราก

การเซ่นไหว้ อาจทำตอนก่อนเที่ยงหรือบ่ายก็ได้ โดยจัดที่ลานบ้าน ระเบียงบ้าน หรือโถงกลางบ้านก็ได้ โดยปูเสื่อผืนใหญ่จากนั้นอาจปูฟูกทับอีกชั้นหนึ่ง วานหมอนไว้ทางหัวฟูก แล้วปูผ้าขาวทับอีกชั้นหนึ่ง ส่วนมากจะหันหัวฟูกไปทางทิศตะวันออกหรือทิศเหนือบนฟูกจะประกอบด้วยเครื่องหอม เครื่องสำอาง เครื่องแต่งกายวางซ้อนกันอยู่ ส่วนรอบๆ ฟูกจะจัดเป็นถาดสำรับกับข้าว ขนมหวาน เหล้า ขันน้ำเย็น พานหมากพลูบุหรี่ หรืออาจมีหัวหมูหรือไก่แล้วแต่ฐานะพิธีเริ่มด้วยสมาชิกในบ้านหรือญาติบ้านใกล้เรือนเคียงจะนั่งล้อมวงเสื่อ มีผู้อาวุโสเป็นประธานเริ่มพิธีด้วยการจุดธูปเทียนอัญเชิญวิญญาณบรรพบุรุษมารับเครื่องเซ่นไหว้ และขอพรให้ลูกหลานอยู่เย็นเป็นสุข ระหว่างพิธีจะพูดกันแต่สิ่งดีงาม ขอพรให้แก่ทั้งผู้มีชีวิตอยู่และผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว ในตอนท้ายจะลาเครื่องเซ่นไหว้ และเชิญวิญญาณกลับไปสู่ที่อันควร เพื่อเตรียมตัวเข้าสู่วัน กันเบ็ณฑ์      หรือ กันซ็อง ตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๐ โดยญาติพี่น้องจะอัญเชิญวิญญาณบรรพบุรุษไปร่วมทำบุญฟังเทศน์ฟังธรรมที่วัดจนถึงแรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐ ที่เป็น วันเบ็ณฑ์ธม

๒. วัน กันซ็อง หรือ กันเบ็ณฑ์ เป็นวันหลังจากวัน เบ็ณฑ์ตู๊จ      คือเป็นวันขึ้น ๑๕ ค่ำเดือน ๑๐ ตอนเช้าและเพล ชาวบ้านจะไปถวายภัตตาหารแด่พระสงฆ์ที่วัด โดยจะไปทุกวัดที่อยู่ในชุมชน มีการจัดเวรกันเป็นเจ้าภาพประวันสำหรับดูแลรับผิดชอบกิจการงานต่างๆ ตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ ถึงแรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๑๐ บางคนอาจเป็นเจ้าภาพได้มากกว่าหนึ่งวัด หรือเป็นได้หลายวันก็ได้หาก          มีเจ้าภาพไม่เพียงพอ โดยเจ้าภาพจะมีหน้าที่ดูแลรับผิดชอบภาระต่างๆ ในวัด ดูแลปรนนิบัติพระเณร ในวัดสำหรับวันที่ตนรับผิดชอบ และคอยเชิญชวนญาติๆ มาร่วมกันทำบุญในวันนั้นๆ ด้วย

พิธีกันซ็อง จะทำที่วัด เป็นการถวายภัตตาหารเช้าและเพลแด่พระสงฆ์ ทั้งนี้ก่อนการถวายเพล เจ้าภาพจะเป็นผู้รวบรวมปัจจัยต่างๆ ถวายแด่พระสงฆ์ ช่วงบ่ายหากใครไม่มีกิจธุระ ก็จะอยู่สนทนาธรรมกันเองหรือกับพระสงฆ์ที่วัด ส่วนตอนค่ำพระสงฆ์เจริญพุทธมนต์ สวดพระอภิธรรม มาติกาบังสุกุล และเทศนาธรรม จากนั้นมีการนั่งสมาธิเพื่ออุทิศส่วนกุศลให้แก่ผู้ล่วงลับ ทำแบบนี้ทุกวันจนถึงวันแรม 14 ค่ำ ซึ่งเป็นวันสุดท้ายของการ กันเบ็ณฑ์ หรือ กันซ็อง โดยวันสุดท้ายจะมีการสวดพระหูเทวาฯ ฉลองการ กันเบ็ณฑ์     และอนุโมทนาส่วนกุศล

ในช่วงเวลา กันซ็อง นี้ พระสงฆ์จะไม่ออกบิณฑบาต ชาวบ้านจะมาทำบุญและถวายภัตตาหารที่วัด เพราะช่วงเวลาดังกล่าวยังอยู่ในช่วงเข้าพรรษาและเป็นฤดูฝน พอถึงวันพระ คือในวันแรม ๘ ค่ำ เดือน ๑๐ ก็จะทำพิธี “ฉลองสงฆ์” กันครั้งหนึ่ง

๓. วันแซนโฎนตา หรือ วันเบ็ณฑ์ธม (วันสารทใหญ่) คือวันแรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๑๐ เป็นวันที่ญาติพี่น้องทุกคนต้องร่วมกันทำบุญที่วัด เป็นหน้าที่ที่ขาดไม่ได้ มีการเซ่นไหว้บรรพบุรุษอีกครั้งที่บ้าน เชื่อว่ายมบาลจะปล่อยวิญญาณออกมาในวันเวลาแตกต่างกันตามแต่ผลบุญที่ทำไว้ ใครถูกปล่อยออกมาก่อนก็จะได้รับอานิสงส์มากกว่าวิญญาณที่ถูกปล่อยทีหลัง ดั้งนั้นในวันแรม ๑๔ ค่ำ จึงเป็นการอ้อนวอนให้ยมบาลปล่อยวิญญาณออกมาให้หมดเพื่อให้มารับอานิสงส์ผลบุญด้วยตนเอง วิญญาณจะได้ทุกข์ทรมานน้อยลง และยังเชื่ออีกว่าหากไม่มีญาติพี่น้องทำบุญอุทิศส่วนกุศลไปให้ วิญญาณเหล่านั้นจะอดอยากทุกข์ทรมาน และอาจโกรธแค้นสาปแช่งผู้คนต่างๆ นานา การเซ่นไหว้จึงเป็นการขอความคุ้มครอบและอ้อนวอนให้บรรพบุรุษปกปักรักษาตนเองให้อยู่เย็นเป็นสุขด้วยแต่ละบ้านจะทำ            พิธีแซนโฎนตา  แล้วแต่เวลาตามสะดวก สิ่งของที่ต้องเตรียมใน   พิธีแซนโฎนตา ได้แก่

๑. กรวยดอกไม้ ๕ กรวย หรือที่เรียกว่าขันธ์ ๕ ใส่พานพร้อมทั้งเงินทองของมีค่า

๒. เสื้อผ้าใหม่ ผ้าโสร่ง และผ้าซิ่นไหมที่ยังไม่ได้ใช้     ๑ สำรับ พร้อมแป้งหอม น้ำหอม น้ำอบ หวี กระจก

๓. สำรับกับข้าว   ๑ สำรับ เป็ดต้ม ๑ ตัว ไก่ต้ม ๑ ตัว หรือ อาจมีหัวหมู ตามแต่ฐานะ

๔. กับข้าวต่างๆ

๕. ขนมต่างๆ ได้แก่ ขนมข้าวต้มห่อด้วยใบมะพร้าวอ่อน ขนมข้าวต้มหมู ข้าวต้มมัด ขนมเทียน ขนมใส่ไส้ กันกันเตรือม ขนมกันตางราง ขนมนางเล็ด ขนมไข่หงส์ขนมข้าวเกรียบ ขนมข้าวพอง

๖. ผลไม้ต่างๆ แต่ที่ขาดไม่ได้คือ มะพร้าวอ่อน และ         กล้วยน้ำว้าสุก

๗. น้ำดื่ม เหล้า ตามแต่เห็นสมควร

๘. เทียน ๒ เล่ม จุดไว้อย่าให้ดับ

๙. กระถางธูปและธูปไว้สำหรับจุดเวลาเซ่น และจะใช้ปักไว้

ตามจานอาหารด้วย พอตกเย็นชาวบ้านแต่ละคุ้มที่สนิทกัน   จะเวียนกันไปแซนโฎนตาตามบ้านใกล้เรือนเคียงเป็นที่สนุกสนานรื่นเริง คนที่ไม่ได้พบปะกันมานานก็จะมีโอกาสได้พูดคุยกัน บางบ้านก็มีการกินเลี้ยงกันสนุกสนาน

ช่วงค่ำจะมีนำ กระเชอโฎนตา(การนำขนม ข้าวต้ม หมากพลู บุหรี่ ข้าวสาร ข้าวเปลือก ใส่ตะกร้า ตกแต่งให้สวยงาม)และบายเบ็ณฑ์ ไปทำพิธีสวดมนต์เย็นที่วัด โดยบนยอด บายเบ็ณฑ์ ปักธูป ๑ ดอก ประดับด้วย “ผกาบายเบ็ณฑ์” ซึ่งเป็นดอกหญ้าชนิดหนึ่ง มีกลิ่นหอม สีขาวคล้ายดอกมะลิ จะขึ้นในช่วงเดือน ๑๐ เมื่อสิ้นประเพณีแซนโฎนตา ดอกหญ้านี้จะร่วงโรยไป

ชาวบ้านที่เคยทำบุญวัดไหนต้องไปทำบุญวัดนั้น เพราะเชื่อว่าวิญญาณบรรพบุรุษจะมารอที่วัด ถ้าลูกหลานไปทำบุญไม่ถูกวัด วิญญาณบรรพบุรุษก็จะหาไม่เจอการฟังสวดมนต์เย็นที่วัดจะมีความสนุกสนาน โดยเฉพาะหนุ่มสาวจะแต่งตัวงามเป็นพิเศษ ระหว่างที่เดินไปวัดจะตะโกนเรียนขานชวนกันไปวัด และเรียกวิญญาณบรรพบุรุษไปด้วย เมื่อไปถึงที่วัดจะมีพิธีอุทิศ “กระเชอโฎนตา” และ “บายบัดตระโบร” หรือ บายเบ็ณฑ์ พระสงฆ์เอาด้ายสายสิญจน์ล้อมสิ่งของทั้งหมด จุดธูปทำพิธีสวดเรียกวิญญาณผู้ล่วงลับมาฟังธรรม หลังจากฟังธรรมจะมีงานรื่นเริง คนเฒ่าคนแก่จะชอบฟังกระจับปี่ ประกอบการขับลำนำเป็นเรื่องราวคติสอนใจ หรือ “ปี่อังโกง” มีคนร้องเจรียงประกอบ หรือฟัง “ปี่เญ็ญ” ซึ่งปัจจุบันหาคนเป่าได้ยาก หนุ่มๆ มักร้องรำเจรียงซันตู๊จ(เพลงตกเบ็ด) เกี้ยวพาราสีสาวๆ โดยใช้กล้วย ขนมข้าวต้มเป็นเหยื่อผูกไม้เรียวยาวเล็กๆ เป็นคันเบ็ด สาวใดฉวยเหยื่อแสดงว่าใจต้องกันเมื่อถึงเวลาใกล้รุ่ง ในวันแรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐ จะมีการทำพิธีที่วัดอีกครั้งหนึ่ง เมื่อพระสงฆ์ลงโบสถ์ ชาวบ้านจะพากันจุดธูปเทียน แบกกระเชอโฎนตาเดินวนรอบโบสถ์ ๓ รอบ จนได้เวลาที่เรียกว่า “ประเฮียม เยียะชะโงก” แปลว่า เวลาสางยักษ์ชะโงก คือเป็นเวลาที่ยักษ์ ผีเปรตออกหากิน ก็จะยืนล้อมวง แล้วเทอาหารจากกระเชอลงที่ลานหญ้ารวมกัน เชื่อว่าวิญญาณผีบรรพบุรุษหรือผีเปรตทั้งหลายกำลังเฝ้าคอยรอกินอาหารอีกครั้งเป็นครั้งสุดท้าย เรียกพิธีนี้ว่า “จะโฎนตา” คือ การเทกระเชอโฎนตา ให้วิญญาณปู่ย่าตายายจนหมด เพื่อแสดงถึงความเสียสละและกตัญญูรู้คุณ หลังจากนั้นก็จะมีการทำบุญตักบาตรถวายภัตตาหารเช้า ประพรมน้ำมนต์ บำเพ็ญทักษิณาแผ่บุญกุศลให้แก่วิญญาณผู้ล่วงลับเมื่อเสร็จพิธีสงฆ์จะนำ บายเบ็ณฑ์ หรือบายบัดตระโบรไปหว่านในไร่นา ถือเป็นพิธีกรรมสำหรับความอุดมสมบูรณ์และเป็นการอุทิศส่วนกุศลให้กับผีในไร่นา จากนั้นตอนบ่ายจะนำกาบกล้วยหรือกาบมะพร้าว กลัดเป็นรูปเรือสำเภา เอาอาหาร ขนมข้าวต้ม ผลไม้ ฯลฯ ใส่ลงไป แล้วนำไปลอยในแม่น้ำหรือบ่อน้ำในบริเวณบ้าน เป็นการส่งวิญญาณบรรพบุรุษสู่สรวงสวรรค์ หรือไปเกิดใหม่ หากไม่ทำเรือส่งท่านเชื่อว่าบรรพบุรุษจะกลับยมโลกไม่ได้ จะติดค้างอยู่ในโลกมนุษย์กระทั่งถึงเวลา แซนโฎนตา อีกรอบ ถือเป็นการสร้างบาปและความทุกข์ทรมานแก่ท่าน